ابزار وبمستر

ابزار وبمستر

-ترجمه کلیه متون دانشگاهی-محتوای سایت ها و وبلاگ ها-لایحه ها و نامه های حقوقی-اشعار و متون ادبی -متن مجلات و مطبوعاتی-متون فنی مهـندسی-متون تخصصی علوم مختلف-متن های تجاری معرفی محصولات و شرکت ها متون تبلیغاتی شما و شرکـتتان و متون دانشجـویی و کاتالوگ و بروشور لیبل و همه از عربی به فارسی و از فارسی به عربی- مـــتــرجـــم عــــربــي - صرف افعال بهمراه صرف افعال صحیح و معتل ( بصورت کاربردی)
صرف افعال بهمراه صرف افعال صحیح و معتل ( بصورت کاربردی)

ثلاثی مجرد  و  ثلاثی مزید

 

ثـلاثــی مـجــرّد

وزن ماضی
   

وزن مضارع
   

وزن امر

 

فــَـعَــلَ

ذهَبَ / ضَرَبَ / دَخـَـلَ
   

 

یَــفــْــعَــلُ  /  یَــفــْــعِــلُ   /  یَــفــْــعُــلُ
   

 

اِفــْـعَــلْ  /  اِفــْـعِــلْ   /   اُفــْـعُــلْ

 

فــَـعِــلَ

عَـلِــمَ /   لــَبــِـسَ
   

 

یَــفــْــعَــلُ  /  یَــفــْــعِــلُ
   

 

اِفــْـعَــلْ  /  اِفــْـعِــلْ

 

فــَـعُــلَ

شــَــرُفَ
   

 

یَــفــْــعُــلُ
   

 

اُفــْـعُــلْ

 

 نکته : وزن افعال ثلاثی مجرد سماعی است یعنی با گوش کردن و رجوع به کتاب های لغت تعیین می شود

 

ثلاثی مزید و باب های مشهور آن

باب افعال 

اَفــْعَــلَ
   

 یُــفــْـعِــلُ
   

 اَفــْعِــلْ
   

 افعال

 

باب تفعیل

 فــَــعَّــلَ
   

 یُـفــَــعِّــلُ
   

 فــَــعِّــلْ
   

 تـفـعـیـل

 

باب مفاعله

 فاعَــلَ
   

 یُـفاعِــلُ
   

 فاعِــلْ
   

 مُفاعَلـَة / فِـعـال

 

باب تفاعل

 تــَفاعَـلَ
   

 یَـتــَفاعَـلُ
   

 تــَفاعَـلْ
   

 تــَفاعُـل

 

 باب افتعال

 اِفــْـتــَـعَــلَ
   

 یَـفــْـتــَـعِــلُ
   

 اِفــْـتــَـعِــلْ
   

 افـتـعـال

 

باب انفعال

 اِنــْـفــَـعَــلَ
   

 یَــنــْـفــَـعِــلُ
   

 اِنــْـفــَـعِــلْ
   

 انـفـعـال

 

باب تفعّـل

 تــَفــَعَّـلَ
   

یَــتــَفــَعَّـلُ
   

 تــَفــَعَّـلْ
   

 تــَفــَعُّـل

 

باب استفعال

 اِسْـتــَفـْـعَــلَ
   

 یَــسْـتــَفـْـعِــلُ
   

 اِسْـتــَفـْـعِــلْ
   

 اسـتـفـعـال

 

برای بررسی صیغه ها و معرفی آن ها اینگونه عمل می کنیم .

للغائب         للغائبة                       للمخاطب             للمخاطبة                    للمتکلم وحده

للغائبَین ِ      للغائبَـتــَین ِ                  للمخاطبَین ِ          للمخاطبَتــَین ِ

للغائبــِـینَ    للغائبات                      للمخاطبـــِینَ         للمخاطبات                  للمتکلم مع الغیر

ــــــــــــــــــــــــــــــــ                 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                  ــــــــــــــــــــــ

      للغیــبــة                                              للخطاب                                       للتکلم

 

جدول و قالب صرف افعـال ماضی

. . .          . . . تْ                       . . . تَ             . . . تِ                           . . . تُ

. . . ا        . . . تـا                        . . . تـُما           . . . تـُما

. . . وا      . . . نَ                         . . . تـُم            . . .  تـُنَّ                        . . . نـا

ـــــــــــــــــــــــــ                        ـــــــــــــــــــــــــــــــــ                      ــــــــــــــــــ

      للغیــبــة                                              للخطاب                                       للتکلم

 

نمونه صرف فعل ماضی  (ثلاثی مجرد )

کتبَ         کتبــَــتْ                        کتبــْـتَ             کتبــْــتِ                           کتبــْــتُ

کتبـــا        کتبـــتـا                        کتبـــْـتـُما           کتبـْـــتـُما

کتبـــوا      کتبــْــنَ                         کتبـْــتـُم            کتبــْــتـُنَّ                         کتبــْــنـا

نکته : صیغه ی للغائبة ( مفرد مؤنث غایب ) در هنگام اتصال به کلمه ی بعد دارای کسره ی عارضی می شود .

 مانند : کتبــَــتِ المرأة ُ رسالة ً

 

جدول صرف افعال مضارع

یــ. . . ُ            تــ. . .ُ                  تــ. . .ُ               تــ. . . ینَ                        ا. . . ُ

یــ. . . ان ِ        تــ. . . ان ِ              تــ. . . ان ِ           تــ. . . ان ِ

یــ. . . ونَ        یــ. . . نَ                تــ. . . ونَ           تــ. . .  نَ                          نـ. . . ُ

ــــــــــــــــــــــــــــــــ             ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                         ــــــــــــــــــــــ

      للغیــبــة                                              للخطاب                                          للتکلم

 

نمونه صرف فعل مضارع  (ثلاثی مجرد )

یکتبُ             تکتبُ                      تکتبُ               تکتبـــینَ                           اکتبُ

یکتبـــان ِ        تکتبـــان ِ                 تکتبـــان ِ           تکتبـــان ِ

یکتبـــونَ        یکتبـــنَ                   تکتبــــونَ           تکتبـــنَ                           نکتبُ

 

فعل امــر : در بحث فعل امر چند نکته قابل توجه است :

۱)      فعل امر بر پایه فعل مضارع ساخته می شود .

۲)      فعل امر دارای دو ساختار مجزا می باشد :        الف – امر مخاطب           ب – امر غایب و متکلم ( امر بلام )

۳)      برای ساخت امر مخاطب ابتداء حرف مضارعه ( = تــ ) حذف می شود و آنگاه همزه ای* در اول فعل آورده می شود  سپس فعل را باید مجزوم** نمود .

*  همزه ی امر مکسور است مگر در دو صورت :

۱ – همزه ی امر در باب افعال مفتوح است .

۲ – همزه ی امر اگر عین الفعل مضارع مضموم باشد مضموم خواهد بود .

نکته :  اگر بعد از حرف مضارعه سکون داشته باشیم در ساختار امر نیازی به وجود همزه نیست .

** جزم بدین صورت است که

۱-    اگر مضارع مختوم به آخرین حرف اصلی و مضموم باشد آخر فعل را سکون می دهیم . ( = مجزوم بالسکون )

۲-    اگر مضارع مختوم به نون اعرابی باشد ، نون را حذف می کنیم . ( مجزوم به حذف نون اعرابی )

۳-    اگر مضارع مختوم به عله باشد ، عله حذف می کنیم . ( مجزوم به حذف عله )

۴-    اگر مضارع مضاعف مشدّد و مختوم به آخرین حرف اصلی باشد آخر فعل را فتحه می دهیم . ( = مجزوم بالفتح )

 

جدول صرف فعل امر  (امر مخاطب )

  . . . ْ               . . . ـی            

  . . . ا              . . . ا

  . . . وا            . . . نَ             

نمونه صرف فعل امر  (امر مخاطب )

——             ——                   اِسْـتـخـدِمْ               اِسْـتـخـدِمـــی              ——

——             ——                   اِسْـتـخـدِمـــا           اِسْـتـخـدِمـــا

——             ——                   اِسْـتـخـدِمــوا          اِسْـتـخـدِمْـــنَ               ——

۴ ) برای ساخت امر غایب و متکلم ( = امر بلام ) کافی است به ابتدای مضارع در این صیغه ها حرف « لِـ » افزوده شود و سپس فعل مجزوم گردد.

 

جدول صرف فعل امر بلام  (امر غایب و متکلم )

لِــ. . . ْْ            لِــ. . . ْ                  ——           ——                               لِــ. . . ْ

لِــ. . . ا                لِــ. . . اِ                   ——           ——

لِــ. . . وا             لِــ. . . نَ                  ——           ——                                لِــ. . . ْ

 

نمونه صرف فعل امر بلام  (امر غایب و متکلم )

لِــیـعـبُـد ْ            لِــتـعـبُـدْ                  ——           ——                               لِــاعـبُـدْ

لِــیـعـبُـدا            لِــتـعـبُـدا                 ——           ——

لِــیـعـبُـدوا        لِــیـعـبُـدنَ                  ——           ——                                لِــنـعـبُـدْ
 
صحیح   و   معـتـل

« سالم ، مهموز ، مضاعف / مثال ، اجوف ، ناقص ، لفیف : مفروق و مقرون »

فعـل صحیح :

فعلی که در حروف اصلی آن حرف عله ( = و  ،  یـ  ،  ا ) نباشد .

مانند : یذهـبـونَ   ،    یَـسـأ لـان ِ

 

اقسام فعل صحیح

۱- مضاعف : فعلی است که در حروف اصلی آن دو حرف متجانس باشد ( = خواه جدا ، خواه در کنار هم )

مانند : یُـزلزلُ   ،  یـَـمُـدُّ   ،  یـَـمْـدُدْنَ

۲ – مهموز :  فعلی است که در حروف اصلی آن همزه وجود داشته باشد .

مانند : أکـل  ،  سـأ ل   ،  قرأ

۳ – سالم : فعلی است که در حروف اصلی آن « حرف عله » و « همزه » نباشد و در عین حال حرف متجانس نیز نداشته باشد .

مانند : یذهـبـونَ

 

فعـل معـتـل :

فعلی است که در حروف اصلی آن  حداقل یک حرف عله  ( =  و  ، یـ  ،  ا ) وجود داشته باشد .

نکته : در اصل « واو » و « یـاء » حرف عله هستند و « الف » تبدیل شده ی آن دو حرف عله است .

 

اقسام فعل معتل

۱-   مثال ( = معتـل الفاء ) : فعلی که اولین حرف اصلی آن عله باشد .

مانند :   وَقــَـعَ   ،   یَــسِــرَ

 

۲-   اجوف ( = معتل العین ) : فعلی که دومین حرف اصلی آن عله باشد .

مانند :   قـامَ   ،  سـارَ

 

۳-   ناقص ( = معتل اللام ) : فعلی که سومین حرف اصلی آن عله باشد .

مانند :   عَــفــا   ،  قــَـضــَی

 

۴-   لفیف مقرون ( = معتل العین و اللام ) : فعلی که دومین و سومین حرف اصلی آن عله باشد .

مانند :   قــَــوَی  ،   هَــوَی

 

۵-   لفیف مفروق ( معتل الفاء و اللام ) : فعلی که اولین و سومین حرف اصلی آن عله باشد .

مانند : وَقــَــی    ،   وَفــَــی

 

بررسی اعلال در فعل مثال :

 

۱ ) ماضی مثال واوی و یایی تغییری ندارد و همچون فعل های سالم مانند « ضَـرَبَ » صرف می شوند

 

۲ ) مضارع و امر مثال یایی  تغییری ندارد و همچون فعل های سالم مانند « یَضْـرِبُ » صرف می شوند

 

۳ ) حرف عله ( =  و ) در مضارع و امر مثال واوی  با دو شرط  حذف می شود .

 

الف – ثلاثی مجرد باشد                     ب – مضارع بر وزن «  یَـفـْـعِـلُ » باشد

 وَعَدَ –  یَعِـدُ  –  عِـدْ

 

نکته :  در  شش  فعـل «   وَهَبَ  ،   وَضَعَ   ،   وَدَع َ  ،  وَقــَعَ   ،  وَطِئ َ  ،   وَسِـعَ   »  با  آنکه  مضارع  بر وزن «  یَـفـْـعَـلُ  » می باشد حرف عله ی آن ها حذف می شود .

وَهَبَ -   یَهَبُ  -   هَبْ

 

                 هو  وعد                 هی  وعدت                                انتَ  وعدتَ                 انتِ  وعدتِ                         انا  وعدتُ

ماضی        هما  وعدا                هما  وعدتا                                 هما  وعدتما                هما  وعدتما

                 هم  وعدوا              هنّ  وعدن                                 انتم  وعدتم                 انتنّ  وعدتنّ                          نحنُ  وعدنا

 

 

                           هو  یعد            هی  تعد                             انتَ  تعد                  انتِ  تعدین                     انا  اعـد

مضارع               هما  یعدان         هما  تعدان                        هما  تعدان                 هما  تعدان

                         هم  یعدون         هنّ  یعدن                          انتم  تعدون                 انتنّ  تعدن                     نحنُ  نعـد

 

 

                                                                 هو  لِــیعد                 هی  لِــتعد                           انا  لِــاعـد

امر بلام ( غایب و متکلم )                            هما  لِــیعدا              هما  لِــتعدا              

                                                                 هم  لِــیعدوا             هنّ  لِــیعدن                           نحنُ  لِــنعـد

 

 

                              عِـــد          عِـــدی

امر مخاطب             عِـــدا          عِــــدا

                             عِــدوا        عِـــدنَ          

 

بررسی اعلال در فعل اجوف :
 
 
 
 

 
 

نکته :  اجوفی که در باب های « تفعیل » ، « مفاعلة » ، « تفاعل » ، « تفعّـل » باشد در صرف فعل خود ( ماضی ، مضارع و امر ) اصولاً فاقد هرگونه تغییری است

 

 

 

۱ )  در ماضی

 الف – « واو » و «  یاء  » قلب به « الف » می شوند .  ( در صیغه های اول تا پنجم  )

ب ـ عله ( = الف ) حذف می شود . (  از صیغه ی ششم تا آخر  )

 

۲ ) در مضارع

حرف عله در صیغه های ششم و دوازدهم ( = للغائبات و للمخاطبات )حذف می شود . / ( اعلال به حذف )

 

نکته ۱ : در صیغه های دیگر اعلال به اسکان وجود دارد

 

***نکته ی مهم : اگر اجوف مختوم به حرف اصلی ( = لام الفعل ) باشد در حالت جزم  ،عله اش حذف می شود  .

 

نکته ۳ : امر تابعی از مضارع است .

اجوف واوی :        «    باعَ  »          /     « بَــیَــعَ  »  ( =  فــَـعَـلَ ، یَفـْعِــلُ )

 

                 هو  باع            هی  باعت                       انتَ  بعتَ       انتِ  بعتِ                   انا  بعتُ

ماضی        هما  باعا           هما  باعتا                        هما  بعتما       هما  بعتما

                 هم  باعوا          هنّ  بــِعـنَ                      انتم  بعتم        انتنّ  بعتنّ                 نحنُ  بـعـنا

 

                           هو  یبیع                هی  تبیع                 انتَ  تبیع              انتِ  تبیعین                انا  ابیع

مضارع                هما  یبیعان            هما  تبیعان              هما  تبیعان           هما  تبیعان

                          هم  یبیعون            هنّ  یـَبـعـنَ             انتم  تبیعون            انتنّ  تـبـعـنَ                 نحنُ  نبیع

 

                                                         هو  لِــیبعْ              هی  لِــتبعْ                انا  لِـابعْ

امر بلام ( غایب و متکلم )                  هما  لِــیبیعا            هما  لِــتبیعا             

                                                       هم  لِــیبیعوا            هنّ  لِــیبعن               نحنُ  لِــنبعْ

 

                                بــِـعْ          بیعی

امر مخاطب                بیعا           بیعا

                               بیعوا        بــِعــنَ

 

اجوف واوی :              «   خافَ   »         / « خـَوَفَ  »  ( =  فــَـعَـلَ ، یَفـْعَــلُ )

 

 

                  هو  خاف       هی  خافت               انتَ  خفتَ       انتِ  خفتِ              انا  خفتُ

ماضی         هما  خافا        هما  خافتا               هما  خفتما       هما  خفتما

                 هم  خافوا        هنّ  خِــفن               انتم خفتم        انتنّ  خفتنّ              نحنُ  خفنا

 

                 هو  یخاف       هی  تخاف              انتَ  تخاف          انتِ  تخافین              انا اخاف

مضارع       هما  یخافان     هما  تخافان              هما  تخافان       هما  تخافان

                 هم  یخافون     هنّ  یخَـفـن              انتم  تخافون       انتنّ  تخَـفـن                 نحنُ  نخاف

 

 

                                                        هو  لِــیخفْ          هی  لِــتخفْ               انا  لِـاخفْ

امر بلام ( غایب و متکلم )                  هما  لِــیخافا         هما  لِــتخافا            

                                                       هم  لِــیخوفوا         هنّ  لِــیخفنَ               نحنُ  لِــنخفْ

 

                                 خـَفْ          خافی

امر مخاطب                  خافا          خافا

                                 خافوا         خفـنَ

 

 

اجوف واوی :        «  قــامَ   »               / « قــَوَمَ  »  ( =  فــَـعَـلَ ، یَفـْعُــلُ )

 

                  هو  قام        هی  قامت               انتَ  قمتَ       انتِ  قمتِ              انا  قمتُ

ماضی         هما  قاما       هما  قامتا               هما  قمتما       هما  قمتما

                  هم  قاموا      هنّ  قــُمن               انتم  قمتم        انتنّ  قمتنّ              نحنُ  قمنا

 

 نکته : حرکت فاءالفعل بعد از حذف عله در اجوف در مجموع سه حالت دارد         

      الف : مکسور ــــــِـــــــ است اگر فعل در وزن و قالب  فَعَلَ یفـــعَــل / فَعَلَ  یَفـــعِــلُ  باشد

      ب : مضموم ــــــُــــــ است اگر فعل در وزن و قالب  فَعَلَ  یَفــعُــلُ   باشد

     ج : مفتوح ـــــــــَــــــــ  است اگر فعل  در باب های  ثلاثی مزید   باشد

 

                  هو  یقوم         هی  تقوم                 انتَ  تقوم          انتِ  تقومین                انا اقوم

مضارع       هما  یقومان     هما  تقومان              هما  تقومان       هما  تقومان

                 هم  یقومون      هنّ  یــقـمـن            انتم  تقومون       انتنّ  تقـــمـن                 نحنُ  نقوم

 

                                                        هو  لِــیقمْ             هی  لِــتقمْ                  انا  لِـاقمْ

امر بلام ( غایب و متکلم )                  هما  لِــیقوما         هما  لِــتقوما             

                                                      هم  لِــیقوموا         هنّ  لِــیقمنَ               نحنُ  لِــنقمْ

 

                         قــُـلْ        قولی

امر مخاطب          قولا         قولا

                         قولوا        قــُـلـن

 

بررسی اعلال در فعل ناقص :

 

۱ ) در ماضی

الف – معمولاً در صیغه ی اول اعلال به قلب  ( = قلب به الف ) وجود دارد .

 

نکته : اگر ناقص واوی باشد الف بر کرسی الف نگارش می شود .

 مانند :    « دعـو : دعا       /         غزو : غزا       /          عفو : عفا     /       نمو :  نما     /     نفـو  :  نفا     »

و اگر ناقص یایی باشد « الف » بر کرسی « یاء » نوشته می شود  .

 مانند :             « هَـدَیَ  : هَـدَی            /        کَـفــَیَ  : کـَـفــَی  »

 

ب – در صیغه های سوم ، چهارم و پنجم ( للغائبین ، للغائبة ، للغائبتین )  اعلال به حذف ( = حذف عله ) وجود دارد  و در دیگر صیغه ها اعلالی نداریم .

 

استثناء : اگر عین الفعـل مکسور باشد فقط و فقط در صیغه ی سوم اعلال به حذف خواهیم داشت .

 

۲ ) در مضارع

الف ـ  صیغه هایی که ختم شده به عله هستند در حالت رفعی  اعلال به اسکان ( مرفوع تقدیراً )وجود دارد .

 

نکته : صیغه هایی که ختم شده به عله هستند در صورت جزم اعلال به حذف ایجاد می شود .

 

ب ـ در صیغه های سوم ، نهم و دهم  ( للغائبین ، للمخاطبین ، للمخاطبة ) اعلال به حذف وجود دارد .

 

۳ ) در امر

 اعلال تابعی از مضارع آن است .

 

ناقص یایی  « هَــدَی »  ( =  فــَـعَـلَ ، یَفـْعِــلُ )

                                        

                 هو  هدی        هی  هَــدَتْ               انتَ  هدیْتَ       انتِ  هدیْتِ              انا  هدیْتُ

ماضی         هما  هـدَیَا     هما  هَــدَتا               هما  هدیْتما       هما  هدیْتما

                 هم  هدَوْا      هنّ  هَدَیـْنَ               انتم  هدیْتم        انتنّ  هدیْتنّ              نحنُ  هدیْنا

 

                 هو  یهدی        هی  تهدی              انتَ تهدی         انتِ  تهدیـن              انا اهدی

مضارع       هما  یهدیان    هما  تهدیان             هما  تهدیان        هما  تهدیان

                 هم  یهدونَ      هنّ  یهدینَ              انتم  تهدونَ        انتنّ  تهدین               نحنُ  نهدی

 

                                                        هو  لِــیهـد ِ         هی  لِــتهـد ِ                   انا  لِـاهد ِ

امر بلام ( غایب و متکلم )                  هما  لِــیهدیا        هما  لِــتهدیا              

                                                       هم  لِــیهدوا         هنّ  لِــیهدین                  نحنُ  لِــنهـد ِ

 

                          اِهـد ِ            اهدی

امر مخاطب          اهدیا            اهدیا

                         اهدوا           اهدین

 

ناقص واوی :        « غزا »  ( =  فــَـعَـلَ ، یَفـْعُــلُ )

                                        

                 هو  غـزا        هی  غـزَتْ               انتَ  غـزوْتَ       انتِ  غـزوْتِ              انا  غـزوْتُ

ماضی         هما  غـزَوَا     هما  غـزتا               هما  غـزوْتما       هما  غـزوْتما

                 هم  غـزَوْا      هنّ  غـزوْنَ               انتم  غـزوْتم        انتنّ  غـزوْتنّ              نحنُ  غـزوْنا

 

                  هو  یغـزُو             هی  تغـزُو                انتَ تغـزُو           انتِ  تغـزیـن                 انا اغـزُو

مضارع       هما  یغـزُوان         هما  تغـزُو ان             هما  تغـزُوان       هما  تغـزُوان

                 هم  یغـزُونَ            هنّ  یغـزُونَ               انتم  تغـزونَ        انتنّ  تغـزون               نحنُ  نغـزُو

 

                                                         هو  لِــیغـزُ           هی  لِــتغـزُ                   انا  لِـاغـزُ

امر بلام ( غایب و متکلم )                  هما  لِــیغـزوا        هما  لِــتغـزوا             

                                                   هم  لِــیغـزوا         هنّ  لِــیغـزون               نحنُ  لِــنغـزُ

 

                           اغـزُ            اغـزی

امر مخاطب          اغـزوا         اغـزوا

                         اغـزوا         اغـزون

 

ناقص یایی :                « نــَسِـیَ »  ( =  فــَـعِـلَ ، یَفـْعَــلُ )

                                        

                 هو  نـَسِیَ      هی  نسیت              انتَ  نسیـتَ       انتِ  نسیـتِ              انا  نسیـتُ

ماضی         هما  نسیا      هما  نسیتا               هما  نسیـتما       هما  نسیـتما

                 هم  نـَسُوا      هنّ  نسیـنَ              انتم  نسیـتم        انتنّ  نسیـتنّ              نحنُ  نسیـنا

 

                 هو  یَـنـْسَی       هی  تـَـنـْسَی              انتَ تـَـنـْسَی          انتِ  تـَـنـْسَین                انا ا َنـْسَی

مضارع       هما  یَـنـْسَیان    هما  تـَـنـْسَیان             هما  تـَـنـْسَیان       هما  تـَـنـْسَیان

                 هم  یَـنـْسَونَ      هنّ  یَـنـْسَینَ               انتم  تـَـنـْسَونَ       انتنّ  تـَـنـْسَین                نحنُ  نـَـنـْسَی

 

                                                      هو  لِــیَـنـْسَ         هی  لِــتـَـنـْسَ                انا  لِـا َنـْسَ

امر بلام ( غایب و متکلم )                  هما  لِــیَـنـْسَیا        هما  لِــتـَـنـْسَیا             

                                                      هم   لِــیَـنـْسوا        هنّ  لِــیَـنـْسَین               نحنُ  لِــنـَـنـْسَ

 

                          اِنـْسَ            اِنـْسَی

امر مخاطب          اِنـْسَیا           اِنـْسَیا

                         اِنـْسَوا           اِنـْسَین

 

بررسی اعلال در افعال مزید

 

در افعال مزید همان  قوانین فوق الاشاره وجود دارد ضمن آنکه چند نکته خارج از این موارد وجود دارد که بیان می گردد :

نکته ۱ ) مثال واوی اگر به باب افتعال وارد شود ابتداء حرف عله در « تاء » باب افتعال ادغام می گردد ، آنگاه  همانند افعال سالم صرف می شود .

« وفق » :           اتــَّفــَقَ           یَــتــَّفِـقُ             اتــَّفِـقْ             اتــِّفاق

« وحد » :           اتــَّحَـدَ            یَــتــَّحِـدُ             اتــَّحِـدْ             اتــَّحـاد

« وجه » :           اتــَّجَـهَ           یَــتــَّجــِـهُ            اتــَّجــِـهْ           اتــَّجـاه 

« وصل » :         اتــَّصـَـلَ         یَــتــَّصِـلُ            اتــَّصِـلْ          اتــَّصا ل    

« وصف » :        اتــَّـصـَفَ        یَــتــَّصِـفُ           اتــَّصِـفْ        اتــَّـصـاف

 

نکته ۲ ) فعل اجوف در باب های «  تفعیل ، مفاعله  ، تفاعل و  تفعّـل  »  فاقد تغییر است .

« بیـن » در باب تفعیل :           بَیــَّنَ             یُـبَــیــِّنُ            بَــیــِّنْ              تبــیــیـن

« قوم » در باب مفاعله :          قاومَ              یُقاومُ               قاوِمْ                مُقاومَة

« فوت » در باب تفاعل :          تــَفاوَتَ         یَتــَفاوَتُ           تــَفاوَتْ            تــَفاوُت

« فوق » در باب تفعّـل :           تــَفــَوَّ قَ        یَـ تــَفــَوَّ قُ        تــَفــَوَّ قْ           تــَفــَوّ ق

 

نکته –  در صرف مضارع و امر « رأی » همزه حذف می شود که در زیر می آید :

 

صرف « رأی »  ( = مهموز العین  و الناقص )

                                        

                 هو  رأی      هی  رأت                انتَ  رأیـتَ       انتِ  رأیـتِ                انا  رأیـتُ

ماضی         هما  رأیا      هما  رأتا                هما  رأیتما       هما  رأیـتما

                 هم  رأوْ ا      هنّ  رأیـنَ              انتم  رأیـتم        انتنّ  رأیـتنّ               نحنُ  رأیـنا

 

 

                 هو  یَـرَی       هی  تـَـرَی                 انتَ تـَـرَی          انتِ  تـَـرَین               انا ا َرَی

مضارع       هما  یَـرَیان    هما  تـَـرَیان                هما  تـَـرَیان       هما  تـَـرَیان

                 هم  یَـرَونَ      هنّ  یَـرَینَ                  انتم  تـَـرَونَ       انتنّ  تـَـرَین               نحنُ  نـَـرَی

 

                                                    هو  لِــیَـرَ         هی  لِــتـَرَ                       انا  لِـا َرَ

امر بلام ( غایب و متکلم )                  هما  لِــیَـرَیا        هما  لِــتـَـرَیا             

                                                   هم   لِــیَـرَوا        هنّ  لِــیَـرَین                  نحنُ  لِــنـَـرَ

 

                         رَ              رَی

امر مخاطب          رَیا            رَیا

                         رَوا           رَین

 

 

اعــلال

نکته ۱: اعلال مجموعه قواعدی را گویند که در فعل های معتل اجراء می شود ، به تعبیر دیگر  تغییراتی است که در ارتباط  با حرف عله در معتل به وقوع می پیوندد  و بر سه نوع است :

 الف ) اعلال به حذف  =  حذف حرف عله

 

ب ) اعلال به قلب  =  تبدیل حرف عله به عرف عله ی دیگر

 

ج ) اعلال به اسکان = سکون حرف عله / ساکن کردن عله

 نکته ۲ : دانستن قواعدی که در ذیل می آید  به خودی خود فاقد ارزش علمی است و تنها در صورتی مفید است که این قواعد را بتوان در مرحله عمل بکار برد .

 

 

 

 
قــواعــد اعــلال

 
۱ ) واو حرف عله متحرک ما قبل مفتوح قلب به الف می شود .

مانند : قَوَل َ = قال َ

 

۲ ) یاء حرف عله متحرک ما قبل مفتوح قلب به الف می شود

مانند : یَـخـْشـَیُ = یَـخـْشـَی

 

۳ ) واو حرف عله متحرک ما قبل مکسور قلب به یاء می شود  ( واو در موضع حرکت است ). مانند قـُـوِلَ ـــ  قِـولَ = قیلَ

 

۴ ) واو حرف عله متحرک و ما قبل آن حرف صحیح و ساکن باشد ، فتحه را به ما قبل می دهند .

مانند :  یُقـْوَل ُ ـــ یُـقـَـول ُ

 
۵ ) واو حرف عله متحرک و ما قبل آن حرف صحیح و ساکن باشد ، فتحه را به ما قبل می دهند .( واو در موضع حرکت است )

مانند :  یُقـْوَل ُ ـــ یُـقـَـول ُ = یُـقال

 

۶ ) ضمه بر واو ثقیل است نقل به ما قبل می شود .

مانند : امر قال یقول : اُقـْـوُلْ = قُلْ ( با وجود حرکت قاف از همزه مستغنی شد ) ، یدعُوُ = یدعُو

 

۷ ) کسره بر واو ثقیل است نقل به ما قبل می شود .

مانند  : قـُـوِلَ = قِـولَ

 
۸ ) کسره بر یاء ثقیل است نقل به ما قبل می شود.

 مانند :  یَـبْـیـِـعُ = یَـبیـعُ  ، بُـیـِعَ = بیعَ  ( بعد از سلب حرکت ما قبل )

 ۹ ) در التقاء ساکنین حرف عله حذف می شود .

مانند :  یَـقـُولـْنَ = یَـقـُلـْنَ

 
۱۰ ) اگر واو میانه یاء مفتوحه و کسره لازمه باشد بخاطر ثقیل بودن می افتد .

مانند : مضارع وعد : یَـوْعَـدُ = یَـعِـدُ

 

۱۱ ) ضمه بر یاء ثقیل است یاء حرف عله متحرک ما قبل مکسور قلب به یاء می شود

مانند :  یَـهْـدِیُ = یَـهْـدِی

۱۲ ) در ناقص واو  و یاء در پنج لفظ بیافتد به جزم .                   

مانند  :‌لم + یهدِی = لم  یهدِ     ،     لم + یدعُو = لم  یدعُ    ،     لم + یخشـَی = لم  یخشَ

 

۱۳ ) ضمه بر یاء ثقیل است نقل به ما قبل می شود.

مانند  : اسم مفعول از باع  یبیع ـــ مَبْـیُـوع  در التقاء ساکنین عله می افتد : مَبُوع واو را قلب به یاء کردند  و ما قبل را مکسور تا مشتبه نشود با اجوف واوی


اگر اَفًعَل و اِشتَفعَلَ از معتل العین (اجوف) باشد، حرکت عین آن ها به فاء منتقل و به «الف» تبدیل می شود سپس چون دو الف جمع شده اند یکی از آن ها را حذف می کنیم و به جای آن در آخر مصدر حرف «ه» می افزاییم مثل «اِماتَه و إغاثَه و اِشارَه و استقامه»

اگر تَفَعَّل و تَفاعَلَ از معتل اللام باشد «الف» آخر آن ها بدل به «یاء» و ماقبلش مکسور می شود مثل: «تَأنَّی تَأَنّیا” و تَغاضَی تَغاضِیا”».

+ درج شده توسط مـــتـــرجــم عـــربـــي در چهارشنبه 1390/04/08 و ساعت 15:57 |